জীবনী

কপিলাবস্তুত এইবোৰকে লৈ এক গুজব প্ৰচাৰিত হয়
যে, ৰাজকুমাৰ সিদ্ধাৰ্থ ভোগ-বিলাস পৰায়ণ হৈ উঠিছে৷ যুদ্ধবিদ্যা সম্বন্ধে তেওঁ
সমূলি অনভিজ্ঞ৷ যুদ্ধ-বিগ্ৰহৰ সম্ভাৱনা দেখা দিলে তেওঁ কিদৰে সেই সমস্যাৰ সৈতে
মোকাবিলা কৰিব, সেয়া চিন্তনীয় বিষয়!

কথাটো শুদ্ধোধনৰ কাণত পৰিল৷ তেওঁ এদিন সিদ্ধাৰ্থক মতাই আনি
সেই সম্বন্ধে জানিবলৈ বিচাৰিলে৷

সিদ্ধাৰ্থই শান্ত, নিস্পৃহ
কণ্ঠেৰে ক‘লে—”পিতা,
মোক সুকীয়াকৈ শিক্ষক ৰাখি অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়াৰ
কোনো প্ৰয়োজন নাই৷ মই এই মূলগত বিদ্যাবোৰ জন্মাৱস্থাতে নিজৰ স্বভাৱৰ গুণেৰে আয়ত্ত
কৰিছোঁ৷ আপুনি চৌদিশে ঢোল পিটি সকলোকে শুনাই দিয়ক— আজিৰ পৰা অহা সাদিনৰ দিনা মই ৰাজ্যবাসীৰ আগত মই মোৰ যুদ্ধবিদ্যাৰ পাৰদৰ্শিতা
প্ৰদৰ্শন কৰিম৷

ৰজাই তাকেই কৰিলে৷ সপ্তম দিনা ৰজা আৰু ৰাজ্যবাসী আটাইৰে
সমুখত সিদ্ধাৰ্থই এটি এটিকৈ যুদ্ধবিদ্যাৰ সকলো কৌশল প্ৰদৰ্শন কৰিলে৷ সিদ্ধাৰ্থ
অকলে নাছিল৷ তেওঁৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী হিচাপে আন বহুতো ধনুৰ্ধৰো সেইদিনা তাত উপস্থিত
আছিল৷ সকলোকে বিস্মিত আৰু হতবাক কৰি সিদ্ধাৰ্থই যুদ্ধবিদ্যাৰ বিভিন্ন কৌশল আৰু
অস্ত্ৰ চালনা এনে পাৰদৰ্শিতাৰে প্ৰদৰ্শন কৰিলে যে সাধাৰণ যোদ্ধাতো দূৰৰে কথা অভিজ্ঞ
তথা শস্ত্ৰচালনাৰ বিশেষজ্ঞ বিভিন্ন বীৰে সিদ্ধাৰ্থৰ অস্ত্ৰচালনা দেখি তেওঁৰ
অতিমানৱিক প্ৰতিভা সম্পৰ্কে ধন্য ধন্য কৰি প্ৰশংসাত পঞ্চমুখ হ‘ল৷ যি গুজব চাৰিওফালে বিয়পি পৰিছিল, সময়ত সি জয়
জয়কাৰত পৰিণত হ‘ল৷

এদিনৰ কথা৷ ৰাজকুমাৰ সিদ্ধাৰ্থই বাগিচাখনত ফুৰিবলৈ বুলি
সাৰথিক ৰথ আনিবলৈ ক‘লে৷ সাৰথিয়ে অনা সেই ৰথত উঠি সিদ্ধাৰ্থ
বাগিচাৰ ফালে আগবাঢ়ি গ‘ল৷ বাগিচা পৰিভ্ৰমণৰ এই সময়ছোৱাতে সিদ্ধাৰ্থৰ
জীৱনত যে এক বিৰাট পৰিৱৰ্তন সংঘটিত হ‘ব, সেই কথা সিদ্ধাৰ্থই অলপো ধাৰণা কৰিব পৰা নাছিল৷ সি যি কি নহওক, বাটেৰে আগুৱাই গৈ থাকোঁতে হঠাৎ সিদ্ধাৰ্থই দেখিলে— এজন জৰাগ্ৰস্ত আলৰ বৃদ্ধ ৷ দন্তহীন খোলা মুখ ৷ কুঁজা হৈ ভাঙি পৰা দেহেৰে তেওঁ
লাহে লাহে খোজ কাঢ়ি গৈ আছে ৷ প্ৰতিটো খোজৰ লগে লগে বুঢ়াজনৰ শৰীৰ কঁপি উঠিছে ৷
সিদ্ধাৰ্থই এনে চেহেৰা কেতিয়াও দেখা নাছিল ৷ তেওঁ সাৰথি ছন্দকক প্ৰশ্ন কৰিলে—”এয়া কোন ? কি কাৰণে মানুহজনৰ এই অৱস্থা ?” ছন্দকে উত্তৰ দিলে—”হে ৰাজকুমাৰ, এয়া জীৱনৰ এক অৱশ্যম্ভাৱী সত্য৷ ইয়াৰ নাম বাৰ্ধক্য৷ আজি তৰুণ আৰু ৰূপবান; কাইলৈ সি হ‘ব পক্ককেশ, গাৰ ছাল সোঁতোৰা পৰা এক বৃদ্ধ৷ সময়ৰ গতিত সকলোৰে এনে অৱস্থা হ‘ব৷”

ছন্দকৰ কথা শুনি সিদ্ধাৰ্থ স্তম্ভিত হ‘ল৷ তেওঁ চকুৰ আগৰ জগত আৰু পৰিৱেশ তেনেহ‘লে চিৰন্তন নহয়, তেওঁৰ গাত যৌৱন চিৰকাল নাথাকিব—এদিন ধূসৰ
স্বপ্নৰ দৰে এই ৰঙীণ দিনবোৰ হেৰাই যাব৷ এই নিৰ্মম সত্যৰ আঘাতে সিদ্ধাৰ্থৰ অন্তৰ
ভেদি গ‘ল৷ গভীৰ চিন্তাক্লিষ্ট মন এটি লৈ তেওঁ ৰাজপ্ৰাসাদলৈ উভতি আহিল৷

কিন্তু সিদ্ধাৰ্থই যি মহাজীৱনৰ আহ্বান অন্তৰৰ
গভীৰত অনুভৱ কৰিছিল, সেয়া ভোগসৰ্বস্ব জীৱনৰ পথ নাছিল৷ সেয়া আছিল
ত্যাগৰ পথ৷ দৰাচলপক্ষে সিদ্ধাৰ্থক ত্যাগৰ পথেই হাত বাউল দি মাতিছিল, উদ্বুদ্ধ কৰিছিল৷ তেওঁ স্বাভাৱিকতে জিজ্ঞাসু হৈ উঠিছিল আৰু আন্তৰিকতাৰে জানিব
বিচাৰিছিল,
জীৱনৰ এই দুঃখময় বাস্তৱৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাবলৈ ব্যাৱহাৰিক তথা
যুক্তিসিদ্ধ কোনো উপায় আছে নে নাই ? তেওঁ এই কথা
ভালদৰে বুজি পাইছিল যে, তেনে পথ যদি সঁচাকৈয়ে আছেও ঘৰ-সংসাৰৰ
চাৰিবেৰৰ মাজত থাকি তাক পোৱা একোপধ্যেও সম্ভৱ নহ‘ব৷ মনৰ অদম্য তাগিদাত তেওঁ সত্যক ব্যাৱহাৰিক ৰূপত প্ৰতিজন মানুহৰ ওচৰলৈ লৈ
যোৱাৰ এক জগতব্যাপী প্ৰচেষ্টা আৰম্ভ কৰিলে৷ এনেদৰে ৰাজপুত্ৰ সিদ্ধাৰ্থ ক্ৰমাগতভাৱে
এক নৱজীৱনৰ দিশ ধৰি আগুৱাই গ‘ল৷

সংসাৰৰ স্নেহৰ এই প্ৰগাঢ় বন্ধন সিদ্ধাৰ্থৰ বাবে লাহে লাহে
অসহ্যকৰ হৈ উঠিল৷ তেওঁ অন্তৰ্জগতত এক তীব্ৰ বৈৰাগ্যৰ আলোড়ন, এক সীমাহীন নিস্পৃহতা আৰু সত্যান্বেষণৰ বাবে আত্মানুসন্ধানৰ সাধনাৰ পথ বাছি
লোৱাৰ ভীষণ আকুলতা অনুভৱ কৰিলে৷ যেতিয়া পত্নী যশোধৰাৰ গৰ্ভত এক পুত্ৰ সন্তানৰ
জন্ম হৈছিল, তেতিয়া তেওঁৰ মন আনন্দৰ পৰিৱৰ্তে বিষাদবোধেৰে
ভৰি পৰিছিল৷ সেই সময়ত তেওঁ হেনো স্বগতোক্তি কৰিছিল—”এয়া পুত্ৰ নহয়, এক মূৰ্তিমান ৰাহু৷ এনে কাৰণতে হেনো পৰৱৰ্তী
সময়ত তেওঁৰ পুত্ৰৰ নাম ৰাহুল ৰখা হয়৷

মানুহৰ দুখ-নিবৃত্তিৰ বাবে পথৰ সন্ধান কৰিবলৈ সিদ্ধাৰ্থই
মনে মনে গৃহত্যাগৰ সিদ্ধান্ত ল‘লে আৰু তাৰ বাবে নিজক
প্ৰস্তুত কৰি তুলিলে৷ এদিনাখন ৰাতি সিদ্ধাৰ্থই ৰাজপ্ৰাসাদত বহি নৃত্যগীতবাদ্যৰতা
গাভৰুহঁতৰ নাচ-গানৰ অনুষ্ঠান চাই আছিল৷ লাহে লাহে বহু ৰাতি হ‘ল৷ সিদ্ধাৰ্থ ক্লান্ত হৈ পৰিল৷ টোপনিয়ে তেওঁক হেঁচি ধৰিলে৷ এনেয়েও এই ধৰণৰ
জাগতিক উপভোগৰ কাম-কাজত আগৰ দৰে তেওঁৰ ৰুচি নাছিল৷ সিদ্ধাৰ্থ ক্লান্ত দেহেৰে
নিদ্ৰাৰত হৈ পৰা দেখি নৰ্তকীহঁতে এটা সময়ত নাচ-গান বন্ধ কৰিলে আৰু তেওঁলোক
প্ৰত্যেকে বিভিন্ন ঠাইত শুই পৰিল৷

তেতিয়া গভীৰ ৰাতি৷ সুগন্ধি তেলেৰে পূৰ্ণ প্ৰদীপটি তেতিয়াও
দপদপকৈ জ্বলি আছে৷ হঠাৎ সিদ্ধাৰ্থৰ টোপনি ভাঙি গ‘ল৷ চকু মোহাৰি তেওঁ সেই দোভাগ ৰাতি নিজৰ বিচনাত উঠি বহিল৷ হৃদয়ত জাগি উঠিল এক
তীব্ৰ উদাসীনতা৷ লাহে লাহে তেওঁ বিচনাৰ পৰা নামি অলপ আগুৱাই গ‘ল৷ চকুত পৰিল, নাতি দূৰৈত নৰ্তকীহঁত গভীৰ নিদ্ৰাত নিমগ্ন৷
সিদ্ধাৰ্থই দেখিলে, নিদ্ৰাৰত নাচনীহঁতৰ মাজৰ কাৰোবাৰ টোপনিতে
দাঁত কৰচা কেৰমেৰ শব্দ ওলাইছে৷ কাৰোবাৰ আকৌ মুখৰ পৰা অবিৰাম গতিত লেলাৱতি ওলাই
বিচনাৰ কাপোৰ, গাৰু আদি তিতি গৈছে৷ কাৰোবাৰ আকৌ মুখেৰে
শ্লেশ্মা নিৰ্গত হৈছে৷ অবিন্যস্ত অৱস্থাৰে শুই পৰা হেতুকে তেওঁলোকৰ বেশ-ভূষাও
অসংলগ্ন হৈ পৰিছে ৷ ইয়াৰ মাজতে কোনো কোনোৱে টোপনিতে প্ৰলাপ বকিছে, কোনোৱে গোঙাইছে৷ সিদ্ধাৰ্থৰ ভাব হ‘ল, এই নিস্তব্ধ, অন্ধকাৰ, গভীৰ ৰাতি
চাৰিওফালে যেন অসংখ্য মৃতদেহ পৰি আছে৷ প্ৰেতপুৰীৰ দৰে এই সুৰম্য ৰাজপ্ৰাসাদে যেন
সিদ্ধাৰ্থক ভেঙুচালি কৰিবলৈ ল‘লে ৷ গোটেই সংসাৰখনেই
যেন দুখৰ আবাস, সিদ্ধাৰ্থৰ তেনে যেন অনুভৱ হ‘ল৷ দুখ, শোকেৰে পৰিপূৰ্ণ এই সংসাৰৰ চাৰিও দিশৰ পৰা
যেন তেওঁ আৰ্তনাদৰ প্ৰতিধ্বনি শুনিবলৈ পালে৷ সিদ্ধাৰ্থৰ অন্তৰাত্মা যেন জঁপিয়াই
উঠিল ৷ তেওঁ ভাবিলে—”আৰু নহ‘ব ! ইয়াৰ মাজতে যি কৰিব লাগে, তাকে কৰা হ‘ব৷ আজি এই মুহূৰ্ততে মই গৃহত্যাগ কৰিবই লাগিব৷

ঘৰৰ বাহিৰত থিয় হৈ সিদ্ধাৰ্থই ধীৰে ধীৰে অনুস্ব স্বৰেৰে মাত
লগালে—”কোন আছে ইয়াত ?”—চৌকাঠৰ ওপৰত মূৰ থৈ শুই আছিল
সিদ্ধাৰ্থৰ বিশ্বস্ত সাৰথি ছন্দক৷ সিদ্ধাৰ্থৰ মাত শুনি সি সচকিত হৈ শোৱাৰ পৰা
ততালিকে উঠি আহিল৷ উত্তৰ দিলে—”হে আৰ্যপুত্ৰ, মই ছন্দক৷”

সিদ্ধাৰ্থই ধীৰ আৰু গুৰু-গম্ভীৰ কণ্ঠেৰে ক‘লে—”ছন্দক,
আজি ৰাতিয়েই মই গৃহৰ পৰা মহাভিনিষ্ক্ৰমণ কৰিব খোজোঁ৷ মোৰ
বাবে এটি ঘোঁৰা লৈ আহা৷”

ছন্দকে অশ্বশালাত সোমাই ঘোঁৰাৰ জিন আদি লৈ আৰ্যপুত্ৰ
সিদ্ধাৰ্থৰ বাবে কোনটো ঘোঁৰা উপযুক্ত হ‘ব সেই কথা ভাবি
থাকোঁতেই দেখিলে সমস্ত অশ্বকুলৰ মাজৰ দেখিবলৈ অতিকে মনোমোহা এটি অপৰূপ অশ্ব আহি
সমুখত থিয় দি আছে৷ ঘোঁৰাটো বগা বৰণৰ, অসাধাৰণ
তেজস্বী আৰু উচ্চ জাতৰ৷ তাৰ নাম আছিল কন্থক৷ আশ্চৰ্যকৰ কথা এইটোৱে যে, সেই দিনা দোভাগ ৰাতি ঘোঁৰাটি সাৰে আছিল, যেন অপেক্ষা
কৰিছিল—কোনো এক বিশেষ দায়িত্ব পালনৰ বাবে৷

ইফালে সিদ্ধাৰ্থৰ ইচ্ছা হ‘ল—গৃহত্যাগ কৰাৰ পূৰ্বে নিজৰ শিশুপুত্ৰক এবাৰ চাই যোৱাৰ৷ সেই ইচ্ছা পূৰণৰ বাবে
সিদ্ধাৰ্থ অন্তেষপুৰলৈ বুলি খোজ পেলালে আৰু লাহকৈ দুৱাৰ খুলি ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিলে৷
তেতিয়া ৰাহুলৰ বয়স মাত্ৰ এসপ্তাহ৷ এটা সৰু প্ৰদীপৰ ক্ষীণ পোহৰত তেওঁ দেখিলে—যশোধৰা পুত্ৰ ৰাহুলৰ মূৰত হাত থৈ নিশ্চিন্ত মনে শুই আছে৷ সিদ্ধাৰ্থৰ তীব্ৰ
ইচ্ছা হ‘ল পুতেকক এবাৰ বুকুৰ মাজত সাৱটি লোৱাৰ৷ কিন্তু পাছ মুহূৰ্ততে তেওঁ সতৰ্ক হ‘ল—কাৰণ এনে কৰোঁতে যদি যশোধৰাই সাৰ পায়, তেতিয়া তেওঁৰ
যাত্ৰাত নিশ্চয়কৈ বিঘিনি ঘটিব৷ সকলো দিশ ভাবি-গুণি তেওঁ মনৰ আকুল ইচ্ছা মনতে সামৰি
নিজক পতিয়ন নিয়াবৰ চেষ্টা কৰিলে—”আজিলৈ থাওক, ভৱিষ্যতে যদি কেতিয়াবা ইয়ালৈ উভতি আহোঁ, তেন্তে পুত্ৰৰ
সৈতে নিশ্চয় দেখাদেখি হ‘ব৷ সেই ইচ্ছা মনত পুহি ৰাখিলোঁ৷”

ইয়াৰ পাছত আহিল সেই ঐতিহাসিক মুহূৰ্ত৷ সমগ্ৰ বিশ্বৰ কল্যাণ
আৰু প্ৰকৃত সত্যৰ অন্বেষণৰ বাবে কন্থকৰ পিঠিত উঠি সেই ৰাতিয়েই সিদ্ধাৰ্থই চিৰকালৰ
বাবে গৃহত্যাগ কৰিলে৷ সিদ্ধাৰ্থৰ এই মহানিষ্ক্ৰমণৰ সাক্ষী আছিল কেৱল সাৰথি ছন্দক
আৰু কন্থক নামৰ সেই বিশেষ ঘোঁৰাটি৷ লোকমুখে প্ৰচাৰিত এক কাহিনী অনুসাৰে কন্থক সেই
দিনা ইমান বেগেৰে দৌৰিছিল যে এক ৰাতিৰ ভিতৰতে সি ত্ৰিশ যোজন দূৰৈত থকা শাক্য, কোলীয় আৰু ৰামগ্ৰাম— এই তিনিখনকৈ ৰাজ্যৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি অমোনা
নদীৰ পাৰত উপস্থিত হৈছিলহি৷

ধীৰে ধীৰে তেওঁলোক অনোমা নৈ পাৰ হ‘ল৷ সিপাৰত উপস্থিত হৈ সিদ্ধাৰ্থই তেওঁৰ বহুমূলীয়া ৰাজ-আভৰণ খুলি ছন্দকৰ হাতত
তুলি দিলে আৰু ক‘লে—”হে ছন্দক ! তুমি এই বেশভূষাবোৰ আৰু কন্থকক লৈ কপিলাবস্তুলৈ উভতি যোৱা৷ মই
মোৰ অনিশ্চিত যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলোঁ ৷” ছন্দকৰ হৃদয় যেন শেলে বিন্ধিলে৷
চকুপানী টুকি টুকি সি ক‘লে—”হে প্ৰভু ! আপোনাৰ অবিহনে কপিলাবস্তু অন্ধকাৰত ডুব যাব৷ আপোনাক এৰি মই কিদৰে
বাচি থাকিম ? নহয় নহয়, যদি সঁচাকৈয়ে
আপুনি উভতি নাযায়, তেন্তে মোকো আপোনাৰ লগত থাকিবলৈ অনুমতি দিয়ক; লৈ যাওক মোক আপোনাৰ সতে৷”

ইষৎ হাঁহি সিদ্ধাৰ্থই ক‘লে—”নাই ভাই, সেয়া সম্ভৱ নহ‘ব৷ এই পথ বৰ কঠিন, বৰ কষ্টৰ৷ মই মোৰ জীৱন দি হ‘লেও,
পোনতে সত্যান্বেষণৰ বাবে এটা কল্যাণময় পথ সাজি উলিয়াব
বিচাৰোঁ ৷ তাৰ পাছত সকলোকে সেই শান্তিৰ ছত্ৰছাঁয়ালৈ আহিবলৈ আহ্বান জনাম৷ কিন্তু
আজি নহয়৷ তুমি উভতি যোৱা৷ “

নিজৰ ঘনক‘লা, অপূৰ্ব চুলিকোছা সিদ্ধাৰ্থই তৰোৱালেৰে কাটি পেলালে৷ বহুমূলীয়া বস্ত্ৰ পৰিত্যাগ
কৰি মাত্ৰ একবস্ত্ৰ পৰিধান কৰি তেওঁ জীৱন-ৰহস্যৰ উত্তৰ বিচাৰি অনিশ্চিত ভৱিষ্যৰ
বুকুত খোজ পেলালে৷ আৰম্ভ হ‘ল এক নতুন অধ্যায়ৰ৷ সিদ্ধাৰ্থ বোধিসত্বলৈ
বিৱৰ্তিত হোৱাৰ প্ৰথম পদক্ষেপৰ সূচনা হ‘ল৷

বেদনাহত, ব্যথিত ছন্দক
সিদ্ধাৰ্থৰ স্মৃতিচিহ্ন লৈ কপিলাবস্তুলৈ উভতি গ‘ল৷

“…কিন্তু এনে কঠোৰ তপস্যা কৰিও মই সেই চৰম বা পৰম সত্যৰ সন্ধান নাপালোঁ৷ তেতিয়া
মনতে ভাবিলোঁ—জ্ঞানপ্ৰাপ্তিৰ বাবে আৰু অন্য কোনো পথ নাইনে ? বোধি (জ্ঞান) প্ৰাপ্তিৰ সেই পথ বা উপায় কি হ‘ব পাৰে ? তেতিয়া মোৰ মনত পৰিল—মই প্ৰথমে পিতা শুদ্ধোধনৰ সুবিস্তীৰ্ণ ভূমিত জামু গছৰ শীতল ছাঁত বহি ধ্যান কৰি
সেই অনুভূতি বুকুৰ মাজত লৈ তাৰ পাছত বিহাৰ (প্ৰব্ৰজন) কৰিছিলোঁ৷ হয়তো সেই পথেই
সঠিক পথ হ‘ব—
সেই ধ্যানেই মোক বোধিৰ পথলৈ লৈ যাব৷ কিন্তু এই হাড়-ছাল
সৰ্বস্ব কংকালসাৰ দেহেৰে ধ্যানৰ অনুভূতি দূৰৰে কথা ভালদৰে বহাটোৱেই কঠিন হ‘ব দেখোন৷ সেই বাবে পোনতে শৰীৰ আৰু স্বাস্থ্যৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ প্ৰতি মনোযোগ
দিলোঁ৷ ভাল ভাল খাদ্য…দাইল, ভাত…খাবলৈ আৰম্ভ কৰিলোঁ৷ সেই সময়ত মোৰ লগত পাঁচজন ভিক্ষু আছিল৷…মোক শক্তিযুক্ত আহাৰ গ্ৰহণ কৰা দেখি তেওঁলোকে ভাবিলে যে মোৰ তপস্যাত স্খলন
ঘটিছে৷ মোৰ প্ৰতি প্ৰচণ্ড ঘৃণাত উদাসীন হৈ সেই পাঁচজন ভিক্ষু মোক এৰি থৈ গুচি গ‘ল৷”

ইয়াৰ পৰৱৰ্তী জীৱন-যাত্ৰা সম্বন্ধে প্ৰসংগান্তৰত বুদ্ধই
কৈছে—”মই এটুকুৰা ৰমণীয় স্থানত, হাবি-জংগলে ঢাকি থোৱা
অঞ্চল এটাত এখন নৈ (নিৰঞ্জনা) বৈ থকা দেখা পালোঁ৷ নৈখনৰ ঘাটটি বৰ সুন্দৰ আৰু
পৰিষ্কাৰ৷ ঠাইখন দেখি ভাব হ‘ল এয়াই প্ৰকৃত
ধ্যানযোগ্য স্থান৷ মই তাতেই বহি পৰিলোঁ৷ (ইয়াৰ পাছত) সাধনাৰ জৰিয়তে জন্ম-মৃত্যুৰ
দুষ্পৰিণামৰ কথা জানি…মই পৰম অনুপম নিৰ্বাণ লাভ কৰিলোঁ; পৰম জ্ঞানৰূপী সত্যৰ সাক্ষাৎ লাভ কৰিবলৈ সমৰ্থ হ‘লোঁ;
চিত্তৰ চিৰন্তন মুক্ত অৱস্থা লাভ কৰিলোঁ৷ এইটোৱে মোৰ
অন্তিম জন্ম, ইয়াৰ পাছত আৰু (দ্বিতীয়) জন্ম (নহ‘ব)৷”

সিদ্ধাৰ্থৰ এই যে জ্ঞানগৰ্ভ দৰ্শন সি চাৰি ভাগত বিভক্ত—দুখ আছে, দুখৰ কাৰণ আছে (সমুদয়), দুখক নিৰোধ বা বিনাশ কৰিব পাৰি আৰু দুখ বিনাশৰ পথ বা উপায় আছে৷ যি বস্তু বা
ঘটনা বৰ্তমান, সেইবোৰ কাৰণৰ পৰা উৎপন্ন হৈছে৷ সেই কাৰণ বা
হেতুবোৰৰ বিষয়ে বুদ্ধই নিজৰ বক্তব্য দি থৈ গৈছে৷ এনেকি সেই কাৰণবোৰ নিৰোধ কৰাৰ
উপায়ো বুদ্ধই দেখুৱাই থৈ গৈছে৷ এনে ধৰণৰ মত যিয়ে পোষণ কৰে তেওঁ হ‘ল মহাশ্ৰমণ৷

সিদ্ধাৰ্থই ঊনত্ৰিশ বছৰ বয়সত (৫৩৪ খ্ৰীঃ পূঃ) গৃহত্যাগ
কৰিছিল৷ ছয় বছৰ কাল যোগ তপস্যা কৰাৰ পাছত ধ্যান আৰু গভীৰ আত্মচিন্তাৰ জৰিয়তে ৩৬
বছৰ বয়সত (৫২৮ খ্ৰীঃ পূঃ) তেওঁ বোধিজ্ঞান লাভ কৰি বুদ্ধ নামেৰে পৰিচিত হয়৷ তাৰ
পাছত সুদীৰ্ঘ ৪৫ বছৰ জুৰি তেওঁ ধৰ্ম আৰু দৰ্শনৰ উপদেশ প্ৰদান কৰি ৪৮৩ খ্ৰীষ্ট
পূৰ্বাব্দত কুশী নগৰত আশী (৮০) বছৰ বয়সত মহাপৰিনিৰ্বাণ লাভ কৰে (দেহত্যাগ কৰে)৷

 

প্ৰকৃতপক্ষে, দুখৰ বিনাশ বা
দুখৰ নিৰোধক বুদ্ধৰ সমগ্ৰ চিন্তা-ভাৱনাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু বুলিলেও ভুল কোৱা নহয়৷

বুদ্ধৰ দাৰ্শনিক চিন্তা-ভাৱনাৰ কথা আৰু বিশদভাৱে জনাৰ
পূৰ্বে তেওঁৰ জীৱন-পঞ্জীৰ বাকী অংশ সমাপ্ত কৰি লোৱা আৱশ্যক৷

ইয়াৰ পাছত সুদীৰ্ঘ চোৱাল্লিশ (৪৪) বছৰ বুদ্ধ জীয়াই আছিল৷
এই চোৱাল্লিশটা বছৰে বাৰিষাৰ তিনি মাহ বাদ দি, তেওঁ
প্ৰতিদিনেই পৰিব্ৰাজন কৰিছিল৷ য‘লৈকে গৈছিল, তাতেই তেওঁ জনগণক ধৰ্ম আৰু দৰ্শনৰ উপদেশ প্ৰদান কৰিছিল৷ বুদ্ধত্ব প্ৰাপ্তিৰ পাছত
বুদ্ধই জীৱনৰ ৪৪ টা বাৰিষা ক‘ত ক‘ত কটাইছিল, তলত তাৰ এখন তালিকা দিয়া হ‘ল :

লুম্বিনীত জন্ম ৬৫৩

বুদ্ধৰ বিচৰণ ক্ষেত্ৰ সৰহ ভাগেই যুক্তপ্ৰান্তৰ সমস্ত অঞ্চল
আৰু সমগ্ৰ বিহাৰ জুৰি সীমিত আছিল৷ ইয়াৰ বাহিৰলৈ তেওঁ কেতিয়াও ক‘লৈকো যোৱা নাছিল৷